Uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku

Czasami zdarza się, iż całkiem przypadkowo dowiadujemy się, iż zostaliśmy spadkobiercami po dalszym członku rodziny. Niestety w takim przypadku częściej dowiadujemy się o powołaniu do spadku z powodu długów obciążających spadek niż z powodu istnienia aktywów, które na pewno cieszyłyby niejednego spadkobiercę. Co w takiej sytuacji zrobić, aby  nie odpowiadać za długi po zmarłym w sytuacji, gdy nie wiedzieliśmy, iż zostaliśmy powołani do spadku? Jakie są skutki prawne niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Słów kilka o dziedziczeniu — powołanie do spadku.

Polski system prawny przewiduje dwa modele dziedziczenia: ustawowy i testamentowy. W testamencie spadkodawca powołuje do spadku swoich spadkobierców. Mogą to być osoby z bliskiego kręgu spadkodawcy, jak i osoby z dalszej rodziny, a nawet niespokrewnione ze spadkodawcą.
W przypadku dziedziczenia ustawowego kodeks cywilny przewiduje swego rodzaju kolejność dziedziczenia po zmarłym. Na przykład w pierwszej kolejności po zmarłym dziedziczą w zbiegu jego małżonek i zstępni (dzieci). W każdym przypadku dziedziczenia czy to ustawowego, czy testamentowego kluczowe jest złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przez spadkobiercę. Oświadczenie spadkobierca może złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Oświadczenie można złożyć przed sądem lub u notariusza. Uprawnienie spadkobiercy do złożenia tego oświadczenia wygasa po upływie pół roku. Termin ten niestety nie może zostać przywrócony. Zatem jeśli spadkobierca wiedział, iż został powołany do spadku, a w ciągu sześciu miesięcy nie złożył oświadczenia o przyjęciu spadku, przyjmuje się, iż przyjął spadek po zmarłym. Bieg terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku rozpoczyna się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do dziedziczenia po danym spadkodawcy. Taka konstrukcja oznacza, że początek biegu terminu dla każdego spadkobiercy ustalany powinien być indywidualnie i może zakończyć swój bieg w różnym czasie.

Gdy spadkobierca nie złoży oświadczenia o odrzuceniu spadku

Co jednak zrobić w sytuacji, gdy zostaliśmy spadkobiercami, ale niekoniecznie wiedzieliśmy o tytule powołania do kręgu spadkobierców i nie zdążyliśmy złożyć oświadczenia w terminie sześciu miesięcy?
W takiej sytuacji z pomocą przychodzi treść art. 1019 kc. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku tak jak każde oświadczenie woli może być dotknięte wadą. Artykuł 1019 k.c. reguluje uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, lub niezłożenia — z tych samych powodów — oświadczenia w terminie. Spadkobierca składa oświadczenie woli o przyjęciu  lub odrzuceniu spadku pod wpływem błędu, jeżeli w chwili składania tego oświadczenia był w błędzie co do treści czynności prawnej, a błąd był istotny.

Błąd dotyczący treści czynności prawnej (czyli złożenia lub niezłożenia oświadczenia o przyjęciu/odrzuceniu spadku) może stanowić:

  •  Błąd co do tytułu powołania do dziedziczenia (powołanie ustawowe czy na podstawie testamentu. Może bowiem zdarzyć się, że spadkobierca przyjmie spadek z ustawy a złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku przy powołaniu z  testamentu);
  • błąd co do osoby spadkodawcy;
  • błąd co do przedmiotu spadku;

Należy jednak zgodzić się z poglądem, że podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może stanowić błąd prawnie doniosły. Błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku. Nie będzie też błędem prawnie doniosłym złożenie oświadczenia pod wpływem wadliwych, błędnych pobudek czy motywów, czy z tego samego powodu brak odpowiedniego oświadczenia w terminie. Jednak, co istotne każda sprawa i związany z nią stan faktyczny wymaga indywidualnego podejścia i oceny. Zawsze należy zbadać, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania a w dalszej kolejności badać oświadczenie o przyjęciu spadu pod kątem złożenia go pod wpływem błędu lub groźby.

Dowiedz się także, czym jest Zachowek.

Postępowanie przed sądem — złożenie wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku

Spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonego pod wpływem błędu, lub groźby w ciągu roku od wykrycia błędu, lub ustania stanu obawy w przypadku groźby. Zatem spadkobierca może wystąpić z takim wnioskiem do sądu kilka lat po śmierci spadkodawcy, byleby zmieścił się w terminie jednego roku od wykrycia błędu. Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli spadkobierca składa zawsze przed sądem, jednocześnie oświadczając, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd. Dopiero z chwilą zatwierdzenia przez Sąd uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia staje się skuteczne. Skuteczność uchylenia oświadczenia przed sądem oznacza, iż dotychczasowe oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku należy uznać za nieważne.

Powyższe postępowanie przed Sądem ma również zastosowanie, gdy spadkobierca chce się uchylić od skutków prawnych braku oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (a więc milczącego przyjęcia spadku, poprzez nie złożenie oświadczenie w terminie sześciu miesięcy od uzyskania informacji o powołaniu do spadku). Brak złożenia oświadczenia (milczenie spadkobiercy) również musi być spowodowane błędem lub groźbą. W przypadku uznania wniosku przez Sąd i zatwierdzeniu uchylenia się od skutków prawnych „milczącego” oświadczenia, zniesione zostają skutki prawne braku oświadczenia w terminie sześciu miesięcy a spadkobierca „odzyskuje” możliwość złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

W tym miejscu warto przytoczyć fragment uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 8.10.2015 r. w sprawie pod sygn. akt: III Ca 1075/15, który wyjaśnia przesłanki pozostawania pod wpływem błędu w przypadku oświadczenia o przyjęciu spadku-Błąd lub groźba może doprowadzić do tego, że spadkobierca w terminie określonym w art.1015 §1 k.c. nie złoży żadnego oświadczenia co do spadku. Artykuł 1019 §2 k.c. daje takiemu spadkobiercy prawo uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu. Stosowne oświadczenie złożone przed sądem uchyli wówczas działanie fikcji prawnej, o której stanowi art.1015 §2 k.c. Przy czym prawo do uchylenia się od skutków złożonego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wygasa po upływie terminów przewidzianych w art.88 §2 k.c. (a więc roku od dowiedzenie się o błędzie);  w istocie w takiej sytuacji spadkobierca uchyla się nie od skutków prawnych swego oświadczenia, lecz od skutków prawnych biernego zachowania się, co powoduje wyłączenie fikcji prostego przyjęcia spadku. Zatem w takiej sytuacji spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli takie zachowanie było spowodowane działaniem pod wpływem błędu prawnie istotnego, a do uchylenia się dojdzie przed sądem, który dokona jego zatwierdzenia – art.1019 §1 pkt 1 i §3 k.c. i jednocześnie złoży oświadczenie, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca – art.1019 §1 pkt 2 k.c.